Edmond Hustinx is in 1898 geboren en had vier broers en twee zussen. Hij groeit op aan de Looiersgracht in Maastricht waar zijn vader achter het huis een zeepfabriekje runt. De jonge Edmond lijkt in de wieg gelegd voor een wetenschappelijke carrière, maar de Eerste Wereldoorlog dwarsboomt die plannen. Afgesloten van afzetmarkten en grondstoffen raakt de zeepfabriek in moeilijkheden. Met financiële hulp van een neef kan Edmond toch gaan studeren in Amsterdam, op voorwaarde dat hij zich richt op geneeskunde.
Uit zijn aantekeningen blijkt dat Edmond zich in die tijd interesseerde voor alles – natuurkunde, scheikunde, plantkunde, tekenkunst – behalve de geneeskunde. Het helpt niet dat hij bang is voor bloed en naakte lichamen.
Door gezondheidsproblemen van zijn vader moest Edmond in 1919 zijn studie staken om mee te helpen in het bedrijf. Hier blijkt het creatieve brein van Edmond op zijn plek. Hij verbetert de productiemethodes, bedenkt technieken om afvalstoffen te hergebruiken en zoekt naar nieuwe toepassingen voor de chemicaliën die in de fabriek worden gebruikt. Een deel van de woning en tuin van familie Hustinx aan de Looiersgracht verandert in een laboratorium voor Edmonds creatieve brein.
In 1931 neemt Edmond Hustinx de directie van de zeepfabriek over van zijn vader. Door een deel van het ouderlijk huis te ruilen met de gemeente krijgt hij in 1943 de beschikking over een groot industrieterrein aan de Lage Frontweg in Bosscherveld, in het huidige Frontenpark. De oude fabrieksruimtes aan de Looiersgracht worden omgevormd tot een atelier voor onderzoek en experiment.
Etiket van Hustinx shampoo
Edmond Hustinx: zeepfabrikant-uitvinder
Waterglas werd na WO II een belangrijke grondstof voor de productie van wasmiddelen en wordt een van de belangrijkste producten van Hustinx NV. Edmond Hustinx ontwikkelde vele verbeteringen voor de productie van waterglas waarvan de roterende oven zijn meest lucratieve uitvinding bleek; het patent werd aan vele buitenlandse fabrikanten verkocht. Hustinx ontwikkelde deze oven tijdens de oorlog toen zijn fabriek door schaarste steeds moeilijker aan de grondstoffen voor de traditionele zeep kon komen.
Ook de oven werd vanwege de schaarste ontwikkeld met behulp van huis-tuin-en-keukenmateriaal. Hustinx: “Een buis van 40 cm lengte en 15 cm doorsnede werd dichtgemaakt aan beide zijden, ze werd voorzien van een thermo- en manometer en een openklapbaar vulgat. De buis kon met een oude wasmachinemotor draaien op 4 wieltjes van een kinderwagen, er werd een gasbrandertje onder geplaatst en na twee weken lukte het om waterglas te maken. Met een uitgave van 500 gulden en twee weken ploeteren hebben we zo de grondslag gelegd voor een nieuw systeem van waterglasproductie.”
Waterglas of natriumsilicaat wordt net als glas gemaakt door zand en soda samen te smelten onder hoge temperaturen. Waterglas wordt gebruikt als ingrediënt van schoonmaakmiddelen, lijmen en montagekit. Daarnaast kan het ook gebruikt worden voor het waterdicht maken van betonwanden of het brandveilig maken van rieten daken. Edmond Hustinx onderzocht en bedacht vele toepassingen voor waterglas, zoals bijvoorbeeld voor het conserveren van mergelsteen of het blussen van oliebranden. Naar eigen zeggen was zijn meest aansprekende vinding voor waterglas het hitteschild van de NASA raketten. Dit idee zou hij de NASA-onderzoekers aan de hand hebben gedaan toen hij in 1964 een maand lang in de VS verbleef. Deze uitvinding valt echter niet te controleren.
Waterglas of natriumsilicaat
De octrooiaanvraag voor een vloeistofpomp die Hustinx heeft ingediend in België, Duitsland en Frankrijk
Hustinx’ levenslange zoektocht leidde tot 1116 uitvindingen, octrooien en patenten in binnen- en buitenland. Een groot aantal heeft betrekking op verbeteringen in de fabricage van wasmiddelen, waterglas en aanverwanten. Daarnaast ideeën en onderzoeken om de restproducten uit de fabriek te hergebruiken. De anekdotes bij de vindingen laten zien dat zijn ideeën voortkomen uit alledaagse observaties: de rimpelingen in het water van een zwembad; vallende sneeuw op een bankje of de aanslag die achterblijft na een mislukte was in zijn eigen wasmachine.
Patent van Hustinx uit VS en Canada
Brevet d’invention Perfectionnement aux Fours uit 1950 door Hustinx
Het door hem zelf opgestelde overzicht van zijn vindingen geeft het beeld van een brein dat voortdurend bruist van de ideeën, zonder zich druk te maken over de praktische toepasbaarheid of commercieel gewin. Met sommige ideeën is hij zijn tijd ver vooruit; andere lijken vooral ontstaan uit het plezier van het zoeken zelf. Een aantal van de meest opmerkelijke ideeën zijn:
Net als bij de uitvinding van de roterende oven probeert Edmond Hustinx veel van zijn ideeën uit met alledaagse materialen. Op de foto een proef voor het filtreren van magnesiumsilicaat (talkpoeder) met behulp van in serie geplaatste slagroommixers.
In 1940 onderzoekt Hustinx hoe je projectielen kan versnellen middels elektromagnetische krachten. Hij houdt dit idee geheim tot de bevrijding in 1944, toen hij het plan als octrooiaanvraag deelt met het hoofdkwartier van Eisenhower. Deze stuurt een bedankbrief terug, die Edmond tot zijn eigen frustratie kwijt raakt. “Waar in hemelsnaam is die brief?” noteert hij in de kantlijn bij zijn overzicht van uitvindingen. In de jaren ‘80 leidde dit idee tot de ontwikkeling van ‘railguns’ door de Amerikaanse marine.
De HUSTINX-kolf en het MUNDUS-apparaat zijn twee door Edmond Hustinx ontwikkelde hulpmiddelen die praktisch bruikbaar zijn voor chemisch onderzoek. Middels flyers in het Engels, Duits en Frans verkocht Hustinx deze internationaal aan universiteiten en laboratoria.
Nederlandse flyer Hustinx-kolf
Engelse flyer Hustinx-flask
In de jaren ’60 en ’70 houdt Edmond Hustinx een aantal lezingen, voornamelijk voor toehoorders uit de chemische industrie. Hij gaat onder andere in op manieren om industrieel afvalwater te zuiveren om zo de waterkwaliteit van Rijn en Maas te verbeteren en op methodes om de luchtverontreiniging te minimaliseren. In bijna iedere lezing pleit hij voor een industrie die productie combineert met onderzoek en experiment. Alleen zo kan men werkelijk begrijpen wat de impact is van het productieproces op de omgeving en hoe men afvalstoffen en verontreiniging op een nuttige manier kan inzetten.
Scheikundige Frits Böttcher was een van de oprichters van de Club van Rome, een groep wetenschappers en ondernemers die vanaf 1968 bij elkaar kwamen om hun zorgen over milieu en klimaat voor het voetlicht te brengen. Hun rapport Grenzen aan Groei uit 1972 had wereldwijd grote invloed op het milieubewustzijn. Het was via Böttcher dat Hustinx’ productiemethodes bij de Club van Rome bekend kwamen te staan als vooruitstrevend op gebied van duurzaamheid. Uit hun correspondentie blijkt dat Hustinx vooralsnog niet wilde weten van termen als ‘milieuvriendelijk’, hij hield eigenwijs vast aan de term ‘co-productie’.
Een van Hustinx eerste patentaanvragen betreft een plan om de CO2 die vrijkomt bij het verwarmen van tuinkassen op te vangen en in te zetten als meststof voor de planten in de kas. Na proeven met kleine aspergeplantjes in glazen flessen doet hij een uitgebreide test in een plantenkas van 720m2 in het Jekerdal.
De financiële crisis van 1929 gooit echter roet in het eten. De zeepfabriek zit in zwaar weer; Edmond solliciteert bij chemische bedrijven in heel het land en gaat via krantenadvertenties op zoek naar kredietverstrekkers. Een deel van de fabrieksinventaris worden verkocht. Een baan als hoofd van de stikstofbindingsfabriek bij de Staatsmijnen in Geleen geeft financiële ruimte. Echter, Hustinx mag als werknemer geen patent op naam hebben, hij moet zijn aanvraag dus intrekken. In 1931 komt Edmond terug naar de zeepfabriek, waarop hij in 1934 alsnog een Belgisch patent aanvraagt op deze vinding.
Een ander idee waar Hustinx vanaf de jaren zestig veel tijd in steekt is een soort warmtepomp; bedoeld om op een duurzame manier energie op te kunnen wekken. Met behulp van oude fietswielen en machineonderdelen uit de fabriek bouwt Hustinx een proefopstelling in de achtertuin en kelder van zijn huis aan de Looiersgracht. Hustinx is ervan overtuigd dat energieopwekking in de toekomst via zonne-energie en geo-warmte moet plaatsvinden en dat de wetenschap haar tijd verdoet met onderzoeken naar atoomenergie.
Aan de tekeningen uit zijn tienerjaren is duidelijk te zien dat Edmond Hustinx kunstzinnig talent had. Ook in zijn latere leven bleef hij actief schilderen, vooral landschappen in impressionistische stijl.
Tijdens zijn werk tekende Edmond volop; berekeningen, facturen en brieven hebben vaak kleine schetsen in de kantlijn. Een groot aantal van de hier verzamelde tekeningen toont opvallende gelijkenis met Edmond Hustinx zelf.
Hustinx krabbels tijdens nadenken en telefoneren
Nog meer krabbels tijdens het nadenken
Hustinx’ artistieke interesse en de commerciële belangen van de fabriek komen soms op wonderlijke wijze bij elkaar; zo publiceert Zeepfabriek Hustinx NV in 1959 een boekje getiteld ’61 dichters en de stad Maastricht’. De omslag liet Hustinx ontwerpen in de kleuren van waterglas. Pie (Peter) Debye, de in Maastricht geboren Nobelprijswinnaar en persoonlijke vriend van Hustinx, stuurt vanuit New York een bedankje voor dit boek: “Hartelijk dank voor dit boekje (…) dat me helemaal niet aan waterglas doet denken. Ik hoop dat u het me als directeur van een zeepfabriek niet kwalijk neemt dat ik liever niet in één adem over dichters en waterglas spreek.”
Een aantal van Hustinx’ uitvindingen was commercieel zeer succesvol en bracht hem zekere welstand. Toch blijft Edmond zijn leven lang in zijn geboortehuis wonen waar hij een sober leven leidt. Hij gebruikt zijn financiële middelen om kunstenaars, wetenschappers en lokale initiatieven te steunen. In 1961 werd dit mecenaat geformaliseerd in de Stichting Edmond Hustinx, ter bevordering van kunst en wetenschap.
Dat zijn faam als weldoener tot ver buiten Maastricht bekend raakt blijkt uit de brieven in zijn archief. Naast fanmail aan de ‘Nederlandse Edison’ ook het verzoek van een 13-jarige om een elektrische speelgoedtrein. Of Hustinx op dit verzoek is ingegaan is helaas niet bekend.
Vanaf 1937 ontwikkelde zich een warme vriendschap tussen Pie Debye en Edmond Hustinx, die elkaar zowel in het Nederlands als Maastrichts schreven over hun wetenschappelijke interesses. Hoogtepunt van hun relatie was de uitreiking van de Hustinxprijs voor de chemie in 1962 door Debye. Voorafgaand aan de uitreiking gaf Debye in de schouwburg een lezing over het meten van moleculen. Deze lezing liet Edmond uitbrengen op grammofoonplaat, die hij vervolgens aan al zijn contacten over de hele wereld stuurde, waarop hij een map vol brieven terugkreeg, o.a. van de beroemde natuurkundige Werner Heisenberg, een van de grondleggers van de quantummechanica.
Naast wetenschap en schilderkunst is ook muziek een levenslange passie van Hustinx. Hij maakt veel opnamen van zijn pianocomposities en geeft componisten de opdracht om deze verder uit te werken. Zijn ideeën en frustraties krabbelde hij aan vier zijdes op de hoezen van de opnametapes. Opmerkingen als ‘Moeilijk geval’ worden afgewisseld met minder bescheiden uitspraken: “pas na het jaar tweeduizend zullen musici deze ideeën op waarde weten te schatten.” Een van zijn composities, die na een zware intro al snel helder en inzichtelijk wordt, toonde volgens de arbeiders een opvallende gelijkenis met de machines in de zeepfabriek en kreeg als bijnaam ‘de waterglassymfonie’.
Onder het motto ‘meetkunde als hobby’ probeerde Hustinx een aantal klassieke meetkundige problemen op te lossen. De enorme hoeveelheid tekeningen en berekeningen in zijn archief doet vermoeden dat hij hier menig nacht aan heeft doorgewerkt. Deze hobby/obsessie begon tijdens de Tweede Wereldoorlog toen de fabriek op last van de bezetter enige tijd stil lag. Gezien de verschillende data op de mappen en stukken behangpapier die hij vol schreef moet hij soms jaren achtereen aan een berekening hebben doorgewerkt.
Meetkunde als hobby.
Hustinx was vooral gefascineerd door driehoeken.
Edmond Hustinx zei zelf in een interview: “Waarom meetkunde? Wiskundigen worden meestal oud, het is goed voor je brein.” Hij overleed in 1984 op 85-jarige leeftijd. Zelfs in het ziekenhuis was hij nog druk met berekeningen en nieuwe formules.
In 1986 verscheen ter gelegenheid van het 25-jarige bestaan van de Hustinx Stichting de biografie Edmond Hustinx 1898-1984 over het leven, werk en de vele passies van Edmond Hustinx.